Ο Ιστορικός Περίπατος ξεκίνησε στις 18:15 της 9ης Αυγούστου από την πλατεία του Τιμίου Σταυρού με ξεναγό τον Δρα Γιάννη Πατρικαλάκη, συγγραφέα του βιβλίου για το Πετροχώρι – Αποσέτι. Προηγήθηκε η διάθεση του βιβλίου από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Πετροχωρίου.
Τον περίπατο παρακολούθησαν οι κάτοικοι του Χωριού καθώς και οι καλοκαιρινοί επισκέπτες. Συμμετείχαν επίσης κάτοικοι άλλων χωριών με προγόνους από το Πετροχώρι.
Κάτοικοι και γειτονιές του χωριού πριν το 1900
Ο Συγγραφέας ξεκίνησε την ξενάγησή με γενικές πληροφορίες για την εξέλιξη του πληθυσμού του χωριού και τις οικογένειες – γειτονιές του μετά το 1800.
Σύμφωνα με τον συμβολαιογράφο Μανόλη Βαρούχα, ο πληθυσμός του χωριού το 1590 ανέρχεται σε 85 κατοίκους. Τον ίδιο πληθυσμό δίδουν και οι επίσημες ενετικές απογραφές.
Σύμφωνα με το Οθωμανικό Κτηματολόγιο που συντάχθηκε το 1670, οι υπόλογες φόρου ιδιοκτησίας χριστιανικές οικογένειες ανέρχονται σε 19 και οι μουσουλμανικές σε 2.
Το 1833 (Αιγυπτιακή απογραφή) ο πληθυσμός μειώνεται σε 12 χριστιανικές οικογένειες και 1 μουσουλμανική-περίπου 50 κάτοικοι.
Η απογραφή Γενικής Διοικήσεως Κρήτης του 1881 κατέγραψε 195 χριστιανούς και 35 μουσουλμάνους, τριπλασιασμό του πληθυσμού σε 50 έτη.
Ο μεγαλύτερος αριθμός κατοίκων στην ιστορία του χωριού, 290 κάτοικοι, καταγράφηκε στην απογραφή του 1920.
Στα αρχεία της Κοινότητας καταγράφεται η παρουσία 24 οικογενειών. Από αυτές οι 12 είχαν μέλη τους στο Πετροχώρι πριν από 1840.
Οι οικογένειες αυτές είναι : Δεβεράκη, Μοσχοβίτη, Τουρνάκη, Πατρικαλάκη, Μαριδάκη, Μαθιουλάκη, Παπουτσάκη, Δασκαλάκη, Βιολάκη, Μανωλιτσάκη, Καραπιδάκη και Μαυράκη.
Οι 8 πρώτες εγκαταστάθηκαν στο τρίγωνο μεταξύ της Βρύσης, του Τιμίου Σταυρού και του Αγίου Πνεύματος.
Οι υπόλοιπες 12 οικογένειες ήλθαν στο Αποσέτι μετά το 1850 από άλλα χωριά της επαρχίας, από τα Σφακιά ή προέκυψαν από αλλαγή επωνύμου υπάρχουσας οικογένειας.
Αναφέρονται οι οικογένειες Βαρούχα, Καραμπασάκη, Λεμονάκη, Κατσούγκρη, Κωστουλάκη, Μακρυδάκη, Νικολιδάκη, Ταταράκη, Φραγκιουδάκη, Χαραλαμπάκη και
Χριστοδουλάκη. Οι περισσότερες από αυτές εγκαταστάθηκαν στο Αποσέτι, μετά από γάμο με Αποσετιανή.
Ο Τίμιος Σταυρός
Ο ναός ανοικοδομήθηκε το 1914 και ανακαινίστηκε το 1931. Πληροφορίες για τη χρονολογία ανέγερσής του δεν υπάρχουν.
Ο γιγαντιαίος Πλάτανος φυτεύτηκε από τον Καραμπασομιχάλη γύρω στα 1900.
Στην πλατεία ξεχωρίζει η κατοικία του π. Μανόλη Τουρνάκη και της Καλλιόπης, που έχει πρόσβαση σε τρεις δρόμους. Ο π. Μανόλης γεννήθηκε περίπου το 1830. Από γραφέας, έγινε ιερέας και δάσκαλος. Είχε πολλούς απογόνους που δημιούργησαν μεγάλες οικογένειες στο Πετροχώρι.
Στην πλατεία βρίσκεται και η πρώτη κατοικία Καραμπασάκηδων. Υπογράφηκε η δωρεά της Ελένης Δασκαλάκη στη Βασιλικώ Νεονάκη το 1908 στη γειτονιά Σταυρωμένου.
Καταγωγή της οικογένειας από το Καρδάκι με αρχικό επώνυμο το Κυδωνάκης. Ο Γιάννης Καραμπασάκης ήταν πλανόδιος καραμπασάς, έμπορος δαφνέλαιου ή καραμπάσι, ιαματικού – αντισηπτικού υγρού.
Από τον Τίμιο Σταυρό προς το Άγιο Πνεύμα
Συναντούμε τις κατοικίες των Παπουτσάκηδων αριστερά και δεξιά στο ανηφορικό καλντερίμι. Στην πλειοψηφία τους μικρές φτωχικές κατοικίες.
Δεξιά το ερειπωμένο αρχοντικό και το ελαιοτριβείο του Στυλιανού Πατρικαλάκη. Παντρεύτηκε την Ελένη Τουρνάκη του π. Μανόλη. Γιός τους ο Μιχάλης Πατρικαλάκης, γνωστός χειρούργος ουρολόγος και καθηγητής Πανεπιστημίου.
Μάλλον αδελφός του Στυλιανού, ήταν ο Μιχαήλ, γνωστός έμπορος στο Ρέθυμνο πριν το 1900. Μετά το 1900, ο γιός του Εμμανουήλ μετακόμισε στη Θράκη, όπου ανάπτυξε σημαντική επιχειρηματική δραστηριότητα.
Αναφορά σε μέλη της οικογένειας Πατρικαλάκη, τον Γιάννη και τον γιό του Γιώργη, περιλαμβάνεται σε απόφαση του Ιεροδίκη Ρεθύμνου με ημερομηνία 3 Μαΐου 1742.
Βλέποντας το ερειπωμένο κέντρο του Χωριού (Φωτογραφία)
Τα ονόματα των αρχείων jpg είναι οι λεζάντες των φωτογραφιών..
Στο Άγιο Πνεύμα – Στα Μαθιουλιανά
Μεταφέρουμε από το συμβόλαιο 174 του Μανόλη Βαρούχα
Εμφύτευση χωραφιού στο Άγιο Πνεύμα στο Αποσέτι, 07.01.1603
Αναφέρονται
Κυρ Κοσταντίς Βαρούχας , υιός του κυρ-Φραγγία, λεγόμενου Στάθη, απού το χωρίον Αποσέτι, ιδιοκτήτης
Κυρ Κοστίς Μάσταλος ποταί κυρ-Θωμά, κάτοικος Αποσετίου, εμφυτευτής εις λίβελλον παντοτινόν
Το χωράφι στο Άγιο Πνεύμα είναι Φτενούρι απού τον τράφο και απάνου. Συνορεύει:
Ανατολικά με χωράφι του κυρ-Κοσταντί Βαρούχα
Βορινά με εκλισά του Αγίου Πνεύματος
Νοτικά με χωράφι Νεοτεριανό
Οι Νεότεροι ήταν Κρήτες ευγενείς-φεουδάρχες και εύποροι αστοί (contadini) και αναφέρονται συχνά από τον Μανόλη Βαρούχα σε συμβόλαια στο Αποσέτι.
Το συμβόλαιο 174 επιβεβαιώνει την ύπαρξη του μεσαιωνικού ναού του Αγίου Πνεύματος το 1600 στα όρια του παλαιού οικισμού και την ιδιοκτησία από την οικογένεια των φεουδαρχών Βαρούχα της έκτασης που εγκαταστάθηκαν μετά το 1850 οι επίγονοι τους.
Και η σημερινή τοποθεσία Φτενούρια, νότια του οικισμού, οφείλεται στην φτωχή σε θρεπτικά συστατικά σύνθεση του χώματός της. Το όνομα φτενούρια χρησιμοποιείται συνεχώς από τη βυζαντινή περίοδο, όπως και περισσότερες από 50 άλλες τοποθεσίες που αναφέρονται στα συμβόλαια του 1600.
Στα Μαθιουλιανά (Φωτογραφία)
Η θέση του χωραφιού, νότια της εκκλησίας, βρίσκεται στη θέση Μαθιουλιανά, θέση που αναφέρεται σε δωρεά εν ζωή του δασκάλου Ιωάννη Στυλιανού Πατρικαλάκη (1949). Η αρχική ιδιοκτησία της έκτασης πριν από το 1603 από την οικογένεια Βαρούχα, το 1603 και το 1670 από την οικογένεια Μάσταλου και του Μανόλη Μαθιουλάκη 150 χρόνια μετά, δείχνει την ΙΣΤΟΡΙΚΗ εναλλαγή ιδιοκτητών της από την Ενετική στην Οθωμανική περίοδο και στους σημερινούς ιδιοκτήτες.
Τόσο ο παλαιός ναός του Αγίου Πνεύματος από θηραϊκή γη – ποζολάνη, ηφαιστειακό πέτρωμα, χρησιμοποιήθηκε από του Ρωμαίους στις κατασκευές τους, όσο και ο ναός των Αγίων Αποστόλων αναγέρθηκαν από το 1000 μέχρι το 1100, μετά την ανάκτηση της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά το 961. Την περίοδο αυτή αναγέρθηκαν με πρωτοβουλία του Νίκωνα (του Μετανοείτε) προκειμένου να στερεωθεί το χριστιανικό αίσθημα των κατοίκων, πολλές εκατοντάδες μικροί μονόκλητοι καμαροσκέπαστοι ναοί. Αρκετές εκατοντάδες από αυτούς τοιχογραφήθηκαν το 1400 επί ενετοκρατίας.
Ο νέος ναός του Αγίου Πνεύματος αναγέρθηκε την περίοδο 1890-1895. Πρόκειται για μεγαλοπρεπή ναό, ίσως τον πιο εντυπωσιακό της Επαρχίας. Η ανέγερση του από τους κατοίκους ενός μικρού χωριού με τα ελάχιστα τεχνικά μέσα του 19ου αιώνα προκαλεί θαυμασμό.
Ο παλαιός ναός του Αγίου Πνεύματος μπροστά στο νέο (Φωτογραφία)
Το καμπαναριό στην βόρεια πλευρά του ναού αναγέρθηκε το 1932 από δωρεά του Νικολάου Καραπιδάκη και ανακ ατασκευάστηκε πρόσφατα. Το νότιο καμπαναριό αναγέρθηκε το 1970 με δωρεά του Μανόλη Κατσούγκρη. Ο Νικόλαος και ο Μανόλης μετανάστευσαν σε Αμερική στις αρχές του 20ου αιώνα και έκαναν σημαντικές δωρεές στον τόπο τους.
Μπροστά στο Άγιο Πνεύμα (Φωτογραφία)
Βόρεια του ναού βρίσκονται δύο εγκαταλειμμένα αρχοντικά των παλαιών οικογενειών Βιολάκη και Μαριδάκη.
Στα βορειοδυτικά – ορεινά του Χωριού
Στα ορεινά του χωριού εγκαταστάθηκαν τον 19ο αιώνα μέλη των οικογενειών Βιολάκη, Δεβεράκη και Καραπιδάκη και αργότερα μέλη της οικογένειας Χαραλαμπάκη.
Προς την κεντρική πλατεία του χωριού
Τα μέλη της οικογένειας Μαριδάκη, μιας από τις παλαιότερες οικογένειες του χωριού, έχουν εγκατασταθεί από τις αρχές του 19ου αιώνα σε κεντρικά σημεία του χωριού.
Κατεβαίνοντας συναντούμε το μηχανοκίνητο ελαιοτριβείο του 20ου αιώνα. Ο εξοπλισμός του κέντρισε το ενδιαφέρον όλων.
Μπροστά στο Ελαιοτριβείο (Φωτογραφία)
Στο δρόμο μας συναντήσαμε το παλαιότερο καφενείο του Μανόλη Λεμονάκη και το σύγχρονο του Αντώνη Καραμπασάκη. Πίσω από το καφενείο του Αντώνη βρίσκεται η κατοικία του παππού του Καραμπασομιχάλη που λέγεται ότι ήταν η κατοικία του Οθωμανού Αγά.
Στο δρόμο μας προς τους Αγίους Αποστόλους συναντήσαμε την αρχοντική κατοικία του Γεωργίου Μοσχοβίτη, μετανάστη των αρχών του 20ου αιώνα στην Ταγκανίκα, κτισμένη σε οικόπεδο αγορασμένο από Οθωμανούς.
Το Πνευματικό Κέντρο και οι Άγιοι Απόστολοι
Βρίσκονται σε ένα πολύ όμορφα διαμορφωμένο χώρο πάνω τη βρύση του χωριού.
Στη μεγάλη αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου λειτουργεί σήμερα έκθεση φωτογραφίας. Μεταξύ 1880 και 1935 στέγασε το Δημοτικό Σχολείο.
Η αρχαιολόγος Νικολέττα Πύρρου, υπεύθυνη από πλευράς Εφορίας Αρχαιοτήτων για τους ναούς μας, μας έχει διαθέσει δύο πολύ ενδιαφέροντα κείμενα για τους ναούς των
Αγίων Αποστόλων και του Αγίου Πνεύματος, τα οποία περιλαμβάνουν λεπτομέρειες και μπορείτε να τα δείτε στο βιβλίο.
Οι Άγιοι Απόστολοι (Φωτογραφία)
Ο ναός των Αγίων Αποστόλων αναγέρθηκε μεταξύ 1000 και 1200.
Το δυτικό τμήμα του τοιχογραφήθηκε πιθανότατα τον 14 αιώνα και βανδαλίστηκε από ενετούς και κρήτες φεουδάρχες γύρω στο 1600.
Η κ. Πύρρου γράφει ότι ο ναός επεκτάθηκε, πιθανότατα τα τέλη της Ενετοκρατίας, προς τα ανατολικά με καθαίρεση του ιερού του υπάρχοντος ναού, ίσως λόγω της μικρής χωρητικότητας του. Έγιναν μικρές επεμβάσεις και στον 19ο αιώνα.
Οικογένεια Ιωάννη και Πελαγίας Τουρνάκη
Στο στενάκι, δίπλα στο Πνευματικό Κέντρο, βρίσκεται η γειτονιά του Ιωάννη Τουρνάκη που γεννήθηκε και αυτός στις αρχές του 19ου αιώνα με πολλούς απογόνους
Στη γειτονιά του Γιάννη Τουρνάκη (Φωτογραφία)
Η Βρύση
Είδαμε το σκάλισμα-επιγραφή του Μανόλη Τουρνάκη, Αναγνώστη-Γραφέως
με χρονολογία 29 Οκτωβρίου 1855.
Πανέμορφο και δροσερό τοπίο, με τρεχούμενο νερό, καλντερίμι, το πηγάδι και τις γούρνες για πότισμα των ζώων.
Στην Πλατεία
Οι νεώτεροι ενημερώθηκαν για τη λειτουργία των καφενείων του Βαρουχονικολή, του Καραπιδοκωστή, του Στεφανή και του Τσαγκαροσταύρου, καθώς και του μπακάλικου-καταστήματος ειδών γενικής χρήσης του Περικλή στο μεγαλύτερο τμήμα του 20ου αιώνα.
Νότια προς τον Τίμιο Σταυρό
Στον κατηφορικό δρόμο κατοικούσαν μέλη της οικογένειας Δασκαλάκη από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 20ου.
Στον ίδιο δρόμο μετοίκησαν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα οικογένειες από τα Σφακιά και άλλα χωριά της Κρήτης.
Γρόττα
Στην είσοδο του στενού αδιέξοδου δρόμου δεσπόζει η διόροφη αρχοντική κατοικία του π. Μανόλη Τουρνάκη και ακολουθούν τα ερείπια των κατοικιών των Δεβεράκηδων, του Ματθαίου, του Αγγελή και του Κωνσταντίνου που έζησαν στο δρομάκι τα μέσα του 19ου αιώνα.
Στη Γρόττα (Φωτογραφία)
Οι Δεβεράκηδες ήταν απόγονοι Ενετών και εγκαταστάθηκαν στο Αποσέτι γύρω στο 1660.
Μετά τον περίπατο ακολούθησε νηστίσημο κέρασμα του Πολιτιστικού Συλλόγου
