Μια έρευνα καταγραφής, περιγραφής και αξιολόγησης της κατάστασης που βρίσκονται σήμερα τα ζωτικής σημασίας, σε παρελθούσες περιόδους, αυτά αντικείμενα των οικισμών  στην επαρχία Αμαρίου.

Μια προσωπική πρωτοβουλία  και εργασία του αρχιτέκτονα Αντώνη Νουκάκη.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η αφορμή για την έρευνα  αυτή προέκυψε από παρατήρηση  που έκανα σε μια από τις επισκέψεις μου στη  μονή Βένι. Τέσσερις κρήνες,  σε παράταξη στη βάση του βράχου, εντυπωσιάζουν για την απλότητα της μορφής, την αισθητική  ποιότητα και την κατασκευαστική ακρίβεια. Ο συγκεκριμένος τύπος και το αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο, παραπέμπουν στην κλασική Ελληνική παράδοση: ισόδομο σύστημα τοιχοποιίας, γείσο με απλό κυμάτιο, ορθογωνισμένα  γεωμετρικά σχήματα.

Η χρήση αυτών των αρχιτεκτονικών στοιχείων  στον Ελλαδικό χώρο, εμφανίζονται με την ίδρυση του Ελληνικού κράτους ως κίνημα με τον όρο νεοκλασικισμός. Στην Κρήτη αυτές οι μορφές  υπάρχουν ήδη από την περίοδο της Ενετοκρατίας, ως επιρροή της Ιταλικής αναγέννησης,

Η περιοδεία στα χωριά του Αμαρίου  μου αποκάλυψε ένα σπουδαίο  υλικό   με πλούσιο περιεχόμενο εξαιρετικής αισθητικής και λειτουργικής ποιότητας.

Λειτουργικά και μορφολογικά στοιχεία συνθέτουν χώρους ποιοτικούς, ορθολογικούς και αξιόλογους.  Αυθεντικά   στοιχεία που ερμηνεύουν έναν τρόπο ζωής ενός όχι μακρινού παρελθόντος, αλλά διαφορετικού του παρόντος.

Ίδια λειτουργικά στοιχεία με κοινή αισθητική και κατασκευαστική αντίληψη,  εντάσσονται  με ευφυή  τρόπο  σε τόπους με διαφορετικά τοπολογικά δεδομένα, ώστε να προκύπτουν αντικείμενα με ιδιαίτερο και μοναδικό χαρακτήρα. Η μοναδικότητα όλων αυτών των περιπτώσεων επιβάλλει την παρουσίαση και αξιολόγηση της κάθε μιας ξεχωριστά.

ΟΙ ΚΡΗΝΕΣ

Κρήνες ή βρύσες λέμε τις κατασκευές που ελέγχουν τη ροή του πηγαίου νερού και διευκολύνουν στη χρήση του, είτε στη θέση της πηγής, είτε σε θέσεις που  το νερό μεταφέρεται με κατάλληλους αγωγούς.

Οι κρήνες, από τα αρχαία χρόνια, αποτελούν αντικείμενα ιδιαίτερης επιμέλειας. Συνδέονται με τη λατρεία  κατώτερων θεοτήτων τις νύμφες και ονομάζονται Νυμφαία. Περίφημη κρήνη στην αρχαιότητα αναφέρεται  η Καλλιρόη και η Εννεάκρουνος της Αθήνας. Κατά την αναγέννηση καλλιτεχνικά αριστουργήματα οι περίφημες φοντάνες κοσμούν τις Ιταλικές πόλεις. Η περίοδος της ενετοκρατίας έχει αφήσει ανάλογα σημαντικά κατάλοιπα στην Κρήτη.

Εδώ  εξετάζουμε κρήνες που αφορούν κυρίως σε αγροτικούς οικισμούς.                     Η οργάνωση τους και τα στοιχεία που τις συγκροτούν αντιστοιχούν στις ανάγκες  των αγροτών και των δραστηριοτήτων τους:

Την παροχή πόσιμου νερού για τους ίδιους ,

Το πότισμα των ζώων,

Το πλύσιμο των ρούχων,

Το πότισμα των κήπων.

-Βασικό στοιχείο της  συνολικής οργάνωσης, αποτελεί ένα διαμορφωμένο  μέτωπο   με έναν ή περισσότερους κρουνούς, ανάλογα με το δυναμικό της πηγής.  Συχνά αποτελεί την όψη μιας δεξαμενής συγκέντρωσης του νερού, επισκέψιμης από κατάλληλα διαμορφωμένη θυρίδα. Εκτός από τους κρουνούς χαρακτηριστικό στοιχείο αποτελεί μια κόγχη όπου ήταν τοποθετημένο ένα μεταλλικό ρηχό κύπελλο, το τάσι, για να πίνουν νερό οι άνθρωποι. Το μέτωπο αυτό πολλές φορές είναι διακοσμημένο με ανάγλυφες παραστάσεις και επιγραφές που μας επιτρέπουν να αντιληφθούμε την εξέλιξη τους στον χρόνο, με τις διαδοχικές ανακαινίσεις και τη σχέση τους με την ιστορία του τόπου. Από τις επιγραφές συμπεραίνουμε πως η σημερινή τους κατάσταση τοποθετείται στην περίοδο από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τα μέσα του 20ου. Η λειτουργική συγκρότηση και η μορφή προκύπτει κάθε φορά από τις επικρατούσες συνθήκες, τις ανάγκες και αντιλήψεις της αντίστοιχης περιόδου. Το στοιχείο αυτό συχνά απαντάται μόνο του, σε θέσεις που η κρήνη χρειάζεται μόνο για το ξεδίψασμα των ανθρώπων.

-Το πότισμα των ζώων γίνεται σε  γούρνες, παλαιότερα από λαξευμένους μονόλιθους, ή και κτιστές. Πιο  πρόσφατα, περί τα μισά του 20ου αιώνα,   γούρνες  από τσιμέντο  διευκολύνουν σε  κατασκευές  λεπτές και εκτεταμένες,  που επιτρέπουν το πότισμα ταυτόχρονα πολλών ζώων.

-Το πλύσιμο των ρούχων γίνεται σε γούρνες ειδικά διαμορφωμένες με γερτή επιφάνεια στο χείλος, την πλύστρα. Πέτρινες και αυτές παλαιότερα,  τσιμεντένιες  πιο πρόσφατα, σε σειρές και συστοιχίες για την εξυπηρέτηση πολλών νοικοκυρών συγχρόνως.

-Για το πότισμα καλλιεργειών το νερό διοχετεύεται σε ανοικτές στέρνες. Σε πολλές περιπτώσεις, οι στέρνες αποτελούν απολαυστικές αισθητικά εκτεταμένες  υδάτινες επιφάνειες. Ως πιο εντυπωσιακές αναφέρω αυτές στις Ελένες, στην  Πατσό, στο Μοναστηράκι.

Οι λειτουργίες αυτές  χωροθετούνται σε κατάλληλο σχηματισμό γύρω από μια αυλή,  που επιτρέπει την ευχερή συγκέντρωση ανθρώπων και ζώων.

Από τις χρήσεις αυτές το πλύσιμο των ρούχων καταργείται πλήρως   από τη δεκαετία του 1970, όπου υλοποιούνται δίκτυα ύδρευσης των οικισμών.

Το πότισμα των ζώων περιορίζεται ελάχιστα, αφού τα  υποζύγια εκλείπουν  και τα ελάχιστα οικόσιτα που εκτρέφονται,   ποτίζονται στους στάβλους.

Η κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα τα αντικείμενα αυτά ποικίλει   και χαρακτηρίζεται:

– Από εγκατάλειψη και φθορά του χρόνου.

Είναι φυσικό   αντικείμενα που δεν είναι πλέον χρήσιμα  να εγκαταλείπονται στη φθορά του χρόνου ή και να καταστρέφονται και να αντικαθίστανται από άλλα.        Η αντίληψη της ανάγκης διατήρησης τους  ως αυθεντικών στοιχείων που μας συνδέουν με  την ιστορία του τόπου, δεν είναι αυτονόητη για όλους.

– Από επεμβάσεις  που αλλοιώνουν  σε μεγάλο η μικρότερο  βαθμό την αυθεντική ιστορική μορφή του αντικειμένου.                                                                                                   Η σύγχυση που επικρατεί σχετικά με το τι σημαίνει παράδοση, τι είναι αυθεντικό και τι πλαστό  και η έλλειψη παιδείας σε σχέση με την χρήση σύγχρονων τεχνικών και υλικών  και τον σωστό συσχετισμό τους με τα παραδοσιακά,  προκαλεί ολέθριες συνέπειες γενικά στο κτισμένο περιβάλλον  και ειδικά στα αντικείμενα που επιβάλλεται η διατήρηση τους.           Η τάση που υπάρχει σήμερα να εξωραΐζουμε αντικείμενα που η απλή, ή αδρή ή η κάπως φθαρμένη κατασκευή τους  δεν ταιριάζει με τα αστικοποιημένα μας γούστα, καταστρέφει και νοθεύει την αυθεντικότητα τους.   Η κατάσταση αυτών των  αντικειμένων  κρίνεται δυσμενέστερη στο βαθμό που οι επεμβάσεις δεν είναι αναστρέψιμες.

-Από επεμβάσεις λιγότερο η περισσότερο επιτυχείς ή τουλάχιστον ανεκτές.

Μέχρι τώρα έχουν καταγραφεί περίπου 40 κρήνες, σε χωριά, μοναστήρια και εξοχές.

Σε αυτή τη δημοσίευση παρουσιάζεται περιορισμένος αριθμός παραδειγμάτων με σκοπό:

-Την σε συντομία άμεση προβολή απόψεων ως προσπάθεια επηρεασμού και πρόκλησης ενδιαφέροντος  από αρμόδιους φορείς, αλλά και το  ευρύτερο κοινό.

Τα παραδείγματα επιλέγονται ώστε να καλύπτονται όσο το δυνατό πληρέστερα οι διαφορετικές  περιπτώσεις της σημερινής κατάστασης.

Σε αυτά παραδείγματα αυτά  περιλαμβάνονται  οι κρήνες :

Στο  Βένι, στο  Βαθιακό, στη Νίθαυρη, στις Κουρούτες,  στο Βυζάρι, στις  Λαμπιώτες,  στο Πετροχώρι, στις Βρύσες.

1.Βένι ( εικόνες 1,2,3,4),

1

2

3

4

Τα διαμορφωμένα μέτωπα στις τέσσερις  κρήνες,  φέρουν  ίδια χαρακτηριστικά με μικρές διαφοροποιήσεις. Ισόδομο σύστημα, γείσο με κυμάτιο, περιμετρικό πλαίσιο  κ.λ.π.  Στην κρήνη της  εικόνας 1 υπάρχει κόγχη  για τάσι, η έλλειψη της στις άλλες σημαίνει ίσως, πως αυτές χρησίμευαν  μόνο για το πότισμα ζώων, ιδιαίτερα υποζυγίων με τα οποία γινόταν οι επισκέψεις των προσκυνητών στη μονή. Η κρήνη στην εικόνα 4,  είναι ιδιαίτερη και  θαυμαστή για την αδρότητα της κατασκευής, τη λιτότητα και απλότητα των στοιχείων και το αρχαϊκό ύφος.

  1. Βαθιακό (εικόνα 5)

    5

Είναι  η πρώτη επίσκεψη μετά το Βένι. Από παλιά είχα μια πληροφορία, πως εκεί υπάρχει μια Ρωμαϊκή κρήνη. Η εντύπωση μου είναι  πως δεν πρόκειται για Ρωμαϊκή,  τα στοιχεία όμως που την συνθέτουν  προέρχονται από κτίριο Ρωμαϊκό ή παλαιοχριστιανικό, άγνωστο πιο. Η συγκρότηση της έχει πολλά κοινά και με τις κρήνες στο Βένι και με τις περισσότερες στους οικισμούς του Αμαρίου. Η χρονολόγηση της απαιτεί περαιτέρω  έρευνα.  Αυτό που μπορούμε να σημειώσουμε είναι πως παρά την εγκατάλειψη, διατηρείται σε καλή κατάσταση και δεν έχει υποστεί αλλοιώσεις  από ανεύθυνες επεμβάσεις. Αριστερά της κόγχης φαίνεται η θέση επιγραφής που έχει αποκολληθεί, πιθανόν Τούρκικης. Είναι γνωστό από ιστορικές αναφορές πως το Βαθιακό υπήρξε αμιγώς Τουρκοχώρι, οι δε κάτοικοι του ήταν ο φόβος και ο τρόμος των χριστιανών της περιοχής, από τα πολλά ειδεχθή εγκλήματα τους. Κατά τον αγώνα της ανεξαρτησίας υπήρξαν κατά προτεραιότητα στόχος των επαναστατών, με αποτέλεσμα την πλήρη εξολόθρευση τους και την ερήμωση του χωριού.

  1. Νίθαβρη. (εικόνες 6,7)

    6

    7

Ο τρόπος διαμόρφωσης της όψης  αυτής της κρήνης είναι ταυτόσημη με αυτές στο Βένι.  Η  κατασκευή της σε αυτή τη μορφή, σύμφωνα με την εντοιχισμένη επιγραφή,    χρονολογείται  το 1920.   Σε άριστη κατάσταση σώζονται οι γούρνες ποτίσματος και πλύστρες σε γραμμική διάταξη στη βάση ενός επιβλητικού βράχου. Βράχος και κρήνη συνιστούν   μοναδικό και θαυμάσιο σύνολο.

Το ζήτημα που χρειάζεται σχολιασμό εδώ είναι το εξής. Ενώ υπάρχει αυτό το μοναδικό και αυθεντικό αντικείμενο, αντί να προβληθεί με υπερηφάνεια σε πρώτο πλάνο, προβάλλεται μια νέα κατασκευή, σκηνογραφική, χωρίς ουσιαστικό λειτουργικό  περιεχόμενο, ανερμήνευτη, χωρίς ιστορική αναφορά.

  1. Κουρούτες (εικόνα 8)

    8

Η βρύση της Ξένης στην ανατολική είσοδο του χωριού. Από εκεί περνά ο  παλιός κεντρικός δρόμος που συνδέει με την Νίθαβρη.    Στην παιδική μου μνήμη είναι καταγραμμένα η πέτρινη γούρνα, το κουτσουνάρι (ο κρουνός) και το τάσι. Η τωρινή βρύση αποτελεί κατασκευή στη θέση της παλιάς, στο μέσο περίπου της δεκαετίας του 1950. Τα υλικά είναι τα προσφερόμενα της εποχής με την τεχνογνωσία του ντόπιου μάστορα. Λιθοδομή για  την δεξαμενή και τους τοίχους αντιστήριξης, τσιμέντο για γούρνες, πλύστρες, στέγαστρα και δάπεδα.       Εντυπωσιάζουν  θετικά:

– Η σαφήνεια στη συγκρότηση του χώρου.

– Η ορθολογική χωροθέτηση των λειτουργικών αντικειμένων.

– Η ακρίβεια στις  σχέσεις των στοιχείων,- βλέπε στέγαστρο, γούρνα, ποδιά γούρνας.

-Η  ορθολογική χρήση των υλικών και η σωστή εκμετάλλευση των δυνατοτήτων  του τσιμέντου στην κατασκευή  αντικειμένων με εντυπωσιακή  λεπτότητα-βλέπε πλύστρες- και  οικονομία στις διαστάσεις. Επάρκεια του ελάχιστου αναγκαίου.

 

  1. Βυζάρι (εικόνες 9,10)

    9

    10

Ανακαινισμένη σχετικά πρόσφατα  με  εξαιρετικό και αξιοπρόσεκτο τρόπο. Η σωστή αναφορά στον χρόνο και τον φορέα της επέμβασης, μου είναι άγνωστη και απαιτεί περαιτέρω έρευνα.

Η σχέση των στοιχείων και ο τρόπος διαμόρφωσης τους, συγκροτούν  ένα ελκυστικό χώρο σε θαυμάσιο περιβάλλον.

Το μέτωπο της κρήνης χαρακτηρίζεται από την αψιδωτή φόρμα, μοναδική περίπτωση σε όλη την επαρχία,  που όμως  δεν έχει σχέση με τα ψευτοπαραδοσιακά προσφιλή κατασκευάσματα που αποτελούν πια αναπόσπαστο στοιχείο  διαμόρφωσης σε κάθε περίπτωση.  Εδώ χαρακτηρίζεται από λεπτό σχεδιασμό, που σχετίζεται άμεσα με  τα αναγενησιακά πρότυπα των θυρωμάτων της βενετσιάνικης περιόδου, που είναι υπαρκτά στο Βυζάρι.  Το σύνολο του μετώπου  σχηματίζεται από στοιχεία με λαϊκά ανάγλυφα και επιγραφές προηγούμενων περιόδων, που συναντούμε και σε άλλες κρήνες της περιοχής. Οι τοποθετήσεις είναι τυχαίες με προσπάθεια ένταξης στο συγκεκριμένο πλαίσιο.     Διαδοχικές ανακαινίσεις  αναφέρονται  στα ανάγλυφα  το 1840, 1880, 1896, 1932.

Το δάπεδο της αυλής, από μακρόστενες μαρμαρόπλακες σε  κανονικές γραμμικές διατάξεις, αναδεικνύει τις αναλογίες της αυλής. Η χειροποίητη επεξεργασία του περιγράμματος των πλακών και ο ακανόνιστος αρμός, αποδίδουν ενδιαφέρουσα και ταιριαστή  διαμόρφωση.

Η συνήθης πρακτική σε ανάλογες διαμορφώσεις, είναι γενική κάλυψη με καλντερίμι που χαρακτηρίζεται από έλλειψη σχεδιασμού, συγκεκριμενοποίησης και ανάδειξης των χαρακτηριστικών των τόπων, αποδίδοντας στις περισσότερες περιπτώσεις μια αδιάφορη, ρευστή ή και συγκεχυμένη κατάσταση.

  1. Λαμπιώτες (εικόνες 11,12) – Πετροχώρι (εικόνες 13,14,15,16)

    11

    12

    13

    14

    15

    16

Η παρουσίαση παράλληλα των δύο αυτών περιπτώσεων σχετίζεται με τον διαφορετικό τρόπο που στα δύο αυτά γειτονικά χωριά  αντιμετωπίστηκαν οι ιστορικές κρήνες και οι ανακαινίσεις τους.

Στις Λαμπιώτες  η ανακαίνιση δεν φαίνεται να γίνεται για την εξυπηρέτηση νέων αναγκών. Αφορά σε  εξωραϊσμό, αντιμετωπίζεται ως πλήρης ανάπλαση, με γενική επένδυση όλων των στοιχείων με σχιστόπλακες Καρύστου, ακολουθώντας την γενικευμένη απλοϊκή πρακτική μιας πρόσφατης περιόδου.    Κάθε προηγούμενο στοιχείο εξαφανίστηκε ή υποβαθμίστηκε. Η πέτρινη, πολύ καλά διατηρημένη, γούρνα βρίσκεται ακουμπισμένη στην άκρη σαν περιττό αντικείμενο, ενώ δύο ανάγλυφες  επιγραφές, με ιστορικές αναφορές, είναι ακουμπισμένες πάνω από το στέγαστρο ως αταίριαστες με τη νέα αισθητική άποψη.

Στη μία από αυτές τις επιγραφές, σκαλισμένη δίπλα στην κόγχη για το τάσι, που το σχήμα της παραπέμπει στην οθωμανική περίοδο, διαβάζουμε: αναγνοστις  σιγανος γεοργιος  1816  Στην άλλη  ΑΝΩΚΟΔΟΜΗΘΗ  Σ/ΒΡΙΟΝ  ΕΝ ΕΤΕΙ  1906

Στο Πετροχώρι, παρόλο που υπήρξαν σημαντικές  μεταβολές, όπως φαίνεται από την σύγκριση με μια φωτογραφία του 1950, η  μετώπη της κρήνης διασώζεται και προβάλλεται, όπως και τα  στοιχεία  που μας συνδέουν με τη μνήμη του παρελθόντος, με την ιστορία.  Σε δύο ανάγλυφα με χαρακτηριστικές γραφές διαβάζουμε: ΕΤΟς 1855 8βριου 22 Αναγνωστης Τουρνακης Γραφευς

Σε άλλη επιγραφή  ΚΟΙΝΟΤΗΣ  ΑΠΟΣΙΤΙΟΥ ΕΠΙΣΚΕΥΗ ΤΡΙΤΗ …..1926 ΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Ο ΤΕΚΤΩΝ.. ..…ΑΚ…. (όνομα δυσανάγνωστο )

 

  1. Βρύσες ( εικόνες 17,18)

    17

    18

    19

Πολλά από τα χωριά του Κέντρους  χαρακτηρίζονται από τις πλούσιες πηγές τους.

Θα μπορούσαν αυτά τα νερά να αποτελούν αντικείμενο εντυπωσιακών διαμορφώσεων, με χαρακτήρα ελκυστικού περιβάλλοντος.

Στις Βρύσες, η πηγή βρίσκεται κάτω από ένα κτήριο, σε σημαντικά χαμηλότερη στάθμη από αυτή του δρόμου, με δυσκολία  στην πρόσβαση και την αντιληπτικότητα  του χώρου. Το δυσμενές αυτό δεδομένο επιτείνει  η πληθώρα ασύνδετων αμήχανων και ανερμήνευτων κατασκευών. Περισώζεται βέβαια  εδώ ένα τμήμα της ιστορικής κρήνης,  αλλά   δυσκολεύεσαι να την αντιληφθείς ανάμεσα σε ογκώδεις  επιβλητικές λιθοδομές και ανήσυχες διάχυτες λιθεπενδύσεις. Φυσικά  σε περίοπτη θέση  προβάλλει,  ως  απαραίτητο σύμβολο, η γνωστή αψιδωτή κατασκευή.  Συνοψίζεται  δηλαδή εδώ, το σύνολο σχεδόν των κατασκευών που αντιπροσωπεύουν μια  πλαστή παράδοση, άσχετη με την ιστορικότητα του τόπου, που τείνει να  γίνει μόνιμη  και γενικευμένη κατάσταση. Αυτό που θα έπρεπε να συμβαίνει εδώ, είναι η  δημιουργία ενός περιβάλλοντος αφαίρεσης και απλότητας, όπου θα προβάλλονται δύο στοιχεία, η πηγή και το σωζόμενο ιστορικό στοιχείο. Αν υπάρξει και μια ωραία ιδέα λειτουργίας του νερού που θα προκύπτει από τα δεδομένα και την ιδιομορφία του χώρου  και θα δημιουργεί ελκυστικό περιβάλλον, τόσο το καλύτερο.

Αυτό που μπορούμε να συμπεράνουμε από την παρουσίαση αυτών των παραδειγμάτων  είναι:

-Στον τόπο  υπάρχουν  ιστορικά αντικείμενα του κτισμένου περιβάλλοντος, που διδάσκουν κανόνες υψηλής αισθητικής. Απλότητα στη δομή, σαφήνεια και καθαρότητα στη φόρμα, οικονομία στα εκφραστικά μέσα. Ας τα έχουμε ως πρότυπα όχι με την αναπαραγωγή των μορφών τους, αλλά με την προβολή αυτών των γενικών εννοιών στη σημερινή πραγματικότητα με τα σύγχρονα μέσα.

– Η χρήση των υλικών πρέπει να γίνεται με κριτήριο τη βέλτιστη απόδοση σε σχέση με το αντικείμενο κατασκευής,  απαλλαγμένο από παραπλανητικά ιδεολογήματα του τύπου «η πέτρα είναι  ταιριαστή, το τσιμέντο ή το μέταλλο όχι». Η υστερική λατρεία της λιθοδομής και μάλιστα φερμένης από αλλού άσχετης με το τοπικό ιδίωμα,  έχει οδηγήσει σε ανορθολογικές και χοντροειδείς  δυσλειτουργικές κατασκευές, που επιβαρύνουν και αισθητικά  το  περιβάλλον.

– Ωραίο είναι το αληθινό, ότι έχει λόγο ύπαρξης και μπορεί να δικαιολογήσει την παρουσία  και τη μορφή του.

– Ένα γενικό κανόνα θα μπορούσαμε να διατυπώσουμε το εξής.

Ιστορικά ή άλλως παραδοσιακά αντικείμενα. Διατηρούμε με πιστότητα την αυθεντικότητα των.

Οι σημερινές κατασκευές   σε παραδοσιακά περιβάλλοντα, με χρήση σύγχρονων  υλικών, ας είναι απλές  και διακριτικές, ας μην επιβάλλουν αυτάρεσκα την παρουσία τους εις βάρος του περιβάλλοντος.

Α. Ν.

Αριθμός Προβολών: 174